Bernini: Gian Lorenzo, mistrz baroku, rzeźba Rzymu i ekstaza Teresy

0

Gian Lorenzo Bernini (ur. 7 grudnia 1598 w Neapolu) to postać, której nazwisko jest nierozerwalnie związane z epoką baroku. W wieku 81 lat, w chwili śmierci w Rzymie 28 listopada 1680 roku, pozostawił po sobie dziedzictwo monumentalnych dzieł, które do dziś zdobią Wieczne Miasto. Uznawany za wszechstronnego artystę – rzeźbiarza, architekta i urbanistę – Bernini był prawdziwym *uomo universale*, którego geniusz wywarł ogromny wpływ na kształtowanie sztuki XVII wieku. Jego prace charakteryzują się niezwykłym dynamizmem, realizmem i głębokim ładunkiem emocjonalnym, co stanowiło przełom w tradycji rzeźbiarskiej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 28 listopada 1680 roku Bernini miał 81 lat.
• Żona/Mąż: Brak danych o żonie.
• Dzieci: Brak danych o dzieciach.
• Zawód: Rzeźbiarz, architekt, urbanista, malarz, dramaturg, scenograf.
• Główne osiągnięcie: Zdefiniowanie barokowego stylu w rzeźbie i architekturze, stworzenie wielu ikonicznych dzieł w Rzymie.

Kim był Gian Lorenzo Bernini?

Podstawowe informacje biograficzne

Gian Lorenzo Bernini, znany również jako Gianlorenzo lub Giovanni Lorenzo Bernini, urodził się w Neapolu 7 grudnia 1598 roku. Zmarł w Rzymie 28 listopada 1680 roku, w wieku 81 lat. Jego kariera artystyczna zdominowała rzymską scenę artystyczną przez większą część XVII wieku, czyniąc go pierwszym rzeźbiarzem o tak szerokim europejskim zasięgu i natychmiastowo rozpoznawalnej wizji artystycznej. Określany mianem *uomo universale*, Bernini wykazywał niezwykłe talenty nie tylko w rzeźbie i architekturze, ale także w malarstwie, urbanistyce, a nawet dramaturgii i scenografii. Przypisuje mu się stworzenie charakterystycznego stylu barokowej rzeźby, odznaczającego się dynamizmem, realizmem i silnym ładunkiem emocjonalnym, stanowiącym znaczące odejście od statycznych form renesansowych.

Pochodzenie i rodzina

Gian Lorenzo Bernini był szóstym z trzynaściorga dzieci Angeliki Galante, rodowitej neapolitaniki, oraz Pietro Berniniego. Jego ojciec, Pietro Bernini, był manierystycznym rzeźbiarzem pochodzącym z Florencji i odegrał kluczową rolę w początkowej edukacji swojego syna. Pietro nie tylko był ojcem, ale także pierwszym mentorem Gian Lorenzo, wspierając jego rozwój i zachęcając do pracy od najmłodszych lat. Już jako ośmiolatek, Gian Lorenzo był uznawany za cudowne dziecko, co stanowiło zapowiedź jego przyszłych osiągnięć.

Wczesne lata i edukacja

W 1606 roku, gdy Gian Lorenzo miał zaledwie sześć lat, rodzina Berninich przeniosła się z Neapolu do Rzymu. Decyzja ta była motywowana otrzymaniem przez Pietro Berniniego papieskiego zlecenia na wykonanie marmurowej płaskorzeźby w Cappella Paolina w bazylice Santa Maria Maggiore. To właśnie w Rzymie, pod okiem ojca, młody Gian Lorenzo rozwijał swój talent. Już jako ośmiolatek wzbudzał podziw możnych patronów. Po zobaczeniu szkicu św. Pawła wykonanego przez chłopca, papież Paweł V proroczo ogłosił, że Gian Lorenzo będzie „Michałem Aniołem swojego stulecia”. Ten wczesny sukces świadczył o niezwykłym talencie i potencjale młodego artysty, który już w dzieciństwie zapowiadał się na wybitnego twórcę.

Kariera artystyczna Gian Lorenzo Bernini

Początki i wpływ ojca

Początki kariery Gian Lorenzo Bernini były ściśle związane z jego ojcem, Pietro Berninim. Pietro, manierystyczny rzeźbiarz z Florencji, był nie tylko rodzicem, ale przede wszystkim pierwszym nauczycielem i mentorem młodego Gian Lorenzo. To on dostrzegł i pielęgnował niezwykłe zdolności syna, który już w wieku ośmiu lat był uznawany za cudowne dziecko. Pietro zachęcał go do pracy i wspierał jego rozwój artystyczny. Przeniesienie rodziny do Rzymu w 1606 roku, spowodowane papieskim zleceniem dla Pietro, otworzyło przed młodym Berninim nowe perspektywy i możliwości rozwoju w artystycznym centrum Europy. Już w tym wczesnym okresie młody Gian Lorenzo wykazywał się niezwykłym talentem rzeźbiarskim, co potwierdził papież Paweł V, przepowiadając mu wielką przyszłość.

Partnerstwo ze Scipione Borghese

Szczególnie ważnym etapem w karierze Gian Lorenzo Berniniego było partnerstwo z kardynałem Scipione Borghese, siostrzeńcem papieża Pawła V. Pod jego hojnym patronatem, w latach 1619–1625, Bernini stworzył cztery arcydzieła, które wyznaczyły nową erę w rzeźbie europejskiej: „Eneasz, Anchises i Askaniusz”, „Porwanie Proserpiny”, „Apollo i Dafne” oraz „Dawid”. Te prace, charakteryzujące się niezwykłym realizmem, dynamizmem i emocjonalnością, zademonstrowały pełnię jego talentu i innowacyjne podejście do materiału. Dzięki tym dziełom Bernini ugruntował swoją pozycję jako jeden z najważniejszych artystów swoich czasów, a jego nazwisko zaczęło być kojarzone z barokowym stylem i jego wyrazistymi formami.

Partnerstwo z kardynałem Scipione Borghese było kluczowe dla rozwoju kariery Gian Lorenzo Berniniego, umożliwiając mu realizację dzieł, które zdefiniowały barokową rzeźbę.

Główny artysta papieski

Za pontyfikatu papieża Urbana VIII (Maffeo Barberini) Gian Lorenzo Bernini zyskał niemal monopolistyczną pozycję w rzymskiej sztuce. Papież, uważając go za wielkie szczęście dla swojego pontyfikatu, powierzył mu liczne kluczowe zadania. W 1629 roku Bernini został mianowany architektem Bazyliki św. Piotra, co było jednym z najbardziej prestiżowych stanowisk w świecie sztuki tamtych czasów. Ta nominacja podkreślała jego ogromne zaufanie i znaczenie dla Kościoła. Bernini stał się głównym artystą papieskim, realizując projekty, które kształtowały oblicze Rzymu i umacniały jego pozycję jako niekwestionowanego mistrza baroku.

Działalność architektoniczna i urbanistyczna

Poza swoją rzeźbiarską działalnością, Gian Lorenzo Bernini wykazał się również jako wybitny architekt i urbanista. Jego projekty architektoniczne odznaczały się rozmachem i innowacyjnością, a jego prace urbanistyczne nadały Rzymowi jego charakterystyczny barokowy wygląd. Jednym z najbardziej ikonicznych przykładów jego działań w tej dziedzinie jest Fontanna Czterech Rzek, stworzona w 1651 roku na Piazza Navona. To dzieło doskonale łączy architekturę z dynamiczną rzeźbą figuratywną, stanowiąc jedno z najbardziej rozpoznawalnych symboli Rzymu. Bernini projektował również kościoły i place, kształtując przestrzeń miejską w sposób, który do dziś fascynuje i inspiruje.

Wizyta we Francji

Pomimo swojego przywiązania do Rzymu i niechęci do opuszczania Wiecznego Miasta, Gian Lorenzo Bernini w 1665 roku odbył ważną podróż do Paryża. Na pięć miesięcy udał się do Francji, aby służyć królowi Ludwikowi XIV. Była to jedna z jego nielicznych podróży poza granice Rzymu, co podkreśla jego silne związanie z miastem, które stało się jego artystycznym domem. Wizyta ta była świadectwem jego międzynarodowej renomy i zainteresowania jego talentem ze strony europejskich monarchów. Mimo różnych perypetii, jego pobyt we Francji pozostaje znaczącym epizodem w jego długiej i bogatej karierze.

Najważniejsze dzieła i osiągnięcia Gian Lorenzo Bernini

Przełom w rzeźbie: psychologiczny realizm

Gian Lorenzo Bernini zrewolucjonizował rzeźbę, wprowadzając nowy poziom psychologicznego realizmu. Jako pierwszy artysta potrafił z taką wirtuozerią oddać w marmurze skrajne stany emocjonalne. Przykładem tego jest strach Dafne w słynnym dziele „Apollo i Dafne”, determinacja Dawida przygryzającego wargę przed walką, czy też głęboka rozpacz Proserpiny w momencie porwania przez Plutona. Bernini potrafił sprawić, że marmur wydawał się miękki i plastyczny, a postaci ożywały, przekazując widzowi całą gamę ludzkich uczuć. Ten innowacyjny sposób przedstawiania emocji w rzeźbie był jednym z jego największych wkładów w rozwój sztuki barokowej.

Monumentalne realizacje w Bazylice św. Piotra

Jednym z najbardziej imponujących dzieł Gian Lorenzo Berniniego jest Baldachim w Bazylice św. Piotra w Watykanie. Wykonany w latach 1623–1634, ten gigantyczny, spiralny baldachim z pozłacanego brązu, umieszczony nad grobem św. Piotra, ma prawie 30 metrów wysokości. Jego budowa pochłonęła znaczną sumę około 200 000 rzymskich skudów, co świadczy o jego monumentalnym charakterze i randze. Ta realizacja jest symbolem potęgi i chwały Kościoła, a jej skala i kunszt wykonania do dziś budzą podziw. Bernini pracował nad wieloma innymi elementami wystroju Bazyliki św. Piotra, umacniając swoją pozycję jako głównego architekta i artysty tego najważniejszego kościoła Rzymu.

Baldachim w Bazylice św. Piotra, o wysokości blisko 30 metrów, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł Berniniego i symbolem jego mistrzostwa w architekturze i rzeźbie monumentalnej.

Ikoniczne fontanny i dzieła urbanistyczne

Fontanna Czterech Rzek, stworzona przez Berniniego w 1651 roku na Piazza Navona, jest jednym z najbardziej ikonicznych dzieł urbanistycznych w Rzymie i na świecie. Ta monumentalna fontanna doskonale łączy architekturę z dynamiczną rzeźbą figuratywną, przedstawiając personifikacje czterech wielkich rzek świata: Nilu, Gangesu, Dunaju i La Platy. Fontanna ta jest nie tylko arcydziełem rzeźbiarskim, ale także świadectwem innowacyjnego podejścia Berniniego do kształtowania przestrzeni miejskiej. Innym ważnym przykładem jego twórczości w tej dziedzinie jest Fontanna Trytona na Piazza Barberini, która również stanowi przykład jego mistrzostwa w łączeniu wody z rzeźbą.

Wybitne dzieła sakralne

Ekstaza św. Teresy, dzieło powstałe w latach 1647–1652 w kaplicy Cornaro, jest powszechnie uważane za szczytowe osiągnięcie baroku. W tym projekcie Bernini połączył rzeźbę, architekturę i światło w jedną, teatralną całość, tworząc niezapomniane doświadczenie wizualne i duchowe. Dzieło to, znajdujące się w kościele Santa Maria della Vittoria w Rzymie, przedstawia mistyczne przeżycie świętej Teresy z Avili. Bernini ukazał tutaj niezwykłą intensywność emocji i duchowego uniesienia, co czyni to dzieło jednym z najbardziej poruszających przykładów sztuki sakralnej. Bernini pracował również nad innymi projektami sakralnymi, które przyczyniły się do ukształtowania barokowego oblicza Rzymu.

Nagrobki papieskie

Gian Lorenzo Bernini zaprojektował monumentalne nagrobki dla dwóch ważnych papieży: Urbana VIII oraz Aleksandra VII. Grobowiec papieża Aleksandra VII jest często uznawany przez historyków sztuki za szczyt europejskiej sztuki funeralnej. Charakteryzuje się on niezwykłą dramatycznością i symbolicznym przekazem, łącząc elementy architektoniczne z rzeźbiarskimi w sposób, który podkreślał znaczenie i dziedzictwo pochowanej osoby. Te nagrobki stanowią ważne świadectwo jego umiejętności w tworzeniu monumentalnych dzieł upamiętniających, które łączyły sztukę z ideą wieczności.

Inne aspekty twórczości i życia Gian Lorenzo Bernini

Bernini jako człowiek teatru

Poza swoją działalnością w dziedzinie rzeźby i architektury, Gian Lorenzo Bernini wykazywał się również talentem teatralnym. Nie tylko projektował scenografie i skomplikowane maszyny teatralne, ale także sam pisał, reżyserował i występował w sztukach. Jego przedstawienia często miały charakter satyryczny i były wystawiane podczas karnawału, dostarczając rozrywki rzymskiemu społeczeństwu. Ta wszechstronność artystyczna podkreśla jego bogactwo talentów i szerokie zainteresowania, które wykraczały poza tradycyjne ramy artystyczne.

Działalność malarska

Choć Gian Lorenzo Bernini jest przede wszystkim znany jako wybitny rzeźbiarz i architekt, był on również utalentowanym malarzem. Tworzył głównie niewielkie płótna olejne, a wśród jego prac malarskich znajdują się liczne autoportrety. Choć jego dorobek malarski jest mniej obszerny niż rzeźbiarski czy architektoniczny, świadczy on o jego wszechstronności artystycznej i głębokim rozumieniu różnych mediów artystycznych. Jego prace malarskie, choć mniej znane, uzupełniają obraz jego artystycznej osobowości.

Renowacje dzieł antycznych

We wczesnej młodości Gian Lorenzo Bernini zajmował się również restaurowaniem antycznych rzeźb. Jednym z przykładów jego pracy jest dodanie marmurowego materaca do rzeźby „Śpiący Hermafrodyta”. Materac ten został wykonany z taką maestrią, że wydawał się niezwykle miękki i realistyczny, harmonijnie komponując się z antycznym oryginałem. Ta umiejętność renowacji świadczy o jego głębokim zrozumieniu klasycznej sztuki i jego zdolności do tworzenia dzieł, które doskonale wpisywały się w istniejące konteksty artystyczne.

Kontrowersje i rywalizacja w karierze Bernini

Brak formalnego wykształcenia architektonicznego

Mianowanie Gian Lorenzo Berniniego „Architektem św. Piotra” w 1629 roku wywołało spore kontrowersje i protesty wśród starszych, doświadczonych architektów. Krytykowali oni Berniniego za brak formalnego przygotowania technicznego w dziedzinie architektury. Pomimo tych zastrzeżeń, papież Urban VIII powierzył mu to prestiżowe stanowisko, ufając jego wizji artystycznej i niezwykłym zdolnościom. Ta sytuacja pokazuje, że nawet w czasach wielkiego sukcesu, Bernini musiał mierzyć się z krytyką i rywalizacją ze strony innych artystów.

Zmienne relacje z papieżami

Gian Lorenzo Bernini cieszył się ogromnym powodzeniem i wsparciem ze strony papieży Urbana VIII i Aleksandra VII, którzy byli jego głównymi patronami. Jednak jego pozycja uległa osłabieniu za pontyfikatu Innocentego X (1644–1655). Ten okres zmusił go do walki o odzyskanie wpływów i uznania, co pokazuje, że jego kariera nie zawsze była pasmem nieprzerwanych sukcesów. Pomimo chwilowych trudności, Bernini zdołał odzyskać silną pozycję i kontynuować swoją twórczość, udowadniając swoją artystyczną siłę i determinację.

Ciekawostki z życia Gian Lorenzo Bernini

Tytuł szlachecki i jego znaczenie

W 1621 roku Gian Lorenzo Bernini otrzymał od papieża Grzegorza XV honorowy tytuł „Cavaliere” (Rycerz). Tytuł ten nosił z dumą do końca życia, co świadczy o jego znaczeniu i prestiżu, jaki artysta osiągnął w swoim czasie. Nadanie tytułu rycerskiego było wyrazem uznania dla jego talentu i zasług dla sztuki oraz Kościoła, podkreślając jego pozycję w rzymskim społeczeństwie.

Silne przywiązanie do Rzymu

Gian Lorenzo Bernini był niemal nierozerwalnie związany z Rzymem. To miasto stało się jego artystycznym domem i sceną dla jego największych dzieł. Papież Urban VIII trafnie powiedział mu kiedyś: „Jesteś stworzony dla Rzymu, a Rzym dla ciebie”. Ta sentencja doskonale oddaje symbiozę między artystą a miastem, które wspólnie kształtowały swoje oblicze. Większość jego kariery i życia upłynęła w Rzymie, gdzie pozostawił niezatarty ślad swojego geniuszu.

Szybkość i talent w młodym wieku

Już jako nastolatek Gian Lorenzo Bernini był uważany za tak sprawnego rzeźbiarza, że kardynał Maffeo Barberini (późniejszy papież Urban VIII) rozważał powierzenie mu dokończenia jednej z nieukończonych rzeźb samego Michała Anioła. Ta historia świadczy o jego niezwykłym talencie i precyzji w młodym wieku. Jego zdolności rzeźbiarskie były tak imponujące, że już w tak młodym wieku był brany pod uwagę przy realizacji tak ambitnych projektów, co podkreśla jego wyjątkowy dar i potencjał.

Gian Lorenzo Bernini był wszechstronnym artystą, który zdefiniował barok, pozostawiając po sobie dziedzictwo monumentalnych dzieł, które do dziś kształtują oblicze Rzymu. Jego niezwykły talent i zdolność do oddawania ludzkich emocji w marmurze czynią go jednym z najwybitniejszych twórców w historii sztuki europejskiej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Gian_Lorenzo_Bernini