Jerzy Fryderyk Haendel: Kompozytor, geniusz muzyczny z Londynu

0

Jerzy Fryderyk Händel (ur. 23 lutego 1685 r. w Halle, zm. 14 kwietnia 1759 r. w Londynie) był jednym z najwybitniejszych kompozytorów epoki baroku, którego dzieła, od poruszających oratoriów po pełne życia opery, do dziś stanowią kanon muzyki klasycznej. Choć urodził się jako Niemiec, jego związki z Anglią stały się na tyle silne, że w 1727 roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo, stając się tym samym kompozytorem narodowym tego kraju. Mimo międzynarodowej sławy i uznania, Händel nigdy się nie ożenił, całkowicie poświęcając swoje życie sztuce. Jego kariera obfitowała w spektakularne sukcesy, a jego twórczość wywarła nieoceniony wpływ na rozwój muzyki europejskiej, uświetniając dwory królewskie i sceny operowe.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na kwiecień 1759 roku miał 74 lata.
• Żona/Mąż: Brak danych, nigdy się nie ożenił.
• Dzieci: Brak danych.
• Zawód: Kompozytor, organista, dyrygent.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie monumentalnych dzieł epoki baroku, w tym słynnego oratorium „Mesjasz”.

Podstawowe informacje o Jerzym Fryderyku Händlu

Georg Friedrich Händel, znany w Polsce jako Jerzy Fryderyk Händel, przyszedł na świat 23 lutego 1685 roku w Halle, w ówczesnych Prusach Królewskich. Jego życie i twórczość były ściśle związane z Anglią, gdzie osiedlił się na stałe w 1712 roku. W 1727 roku uzyskał brytyjskie obywatelstwo, co oficjalnie ugruntowało jego pozycję jako jednego z czołowych brytyjskich kompozytorów narodowych. Jerzy Fryderyk Händel zmarł 14 kwietnia 1759 roku w Londynie, a jego pogrzeb w Opactwie Westminsterskim zgromadził około 3000 żałobników, co świadczy o ogromnym szacunku, jakim darzono go w tamtych czasach. Jego dorobek artystyczny, obejmujący setki dzieł, jest do dziś wykonywany i ceniony na całym świecie.

Życie osobiste Jerzego Fryderyka Händla

Pochodzenie i rodzina

Pochodzący z rodziny, która nie kultywowała tradycji muzycznych, młody Händel musiał walczyć o realizację swoich artystycznych pasji. Jego ojciec, Georg Händel, był cyrulikiem i początkowo naciskał na syna, by wybrał karierę prawniczą. Mimo braku muzycznych korzeni w rodzinie, talent Georga Friedricha okazał się na tyle wybitny, że przełamał początkowy opór ojca i otworzył drogę do błyskotliwej kariery. Ojciec kompozytora ożenił się ponownie w wieku sześćdziesięciu lat, doczekując się z młodszą żoną czworga dzieci, w tym samego Georga Friedricha.

Stan cywilny i życie prywatne

Jerzy Fryderyk Händel nigdy się nie ożenił, co pozwoliło mu w pełni poświęcić się karierze artystycznej. Mimo swojej sławy i wysokiej pozycji społecznej, w życiu prywatnym cenił sobie przyjemności, takie jak dobre jedzenie i wino. Kompozytor mieszkał w Londynie przy Brook Street 25 od 1724 roku aż do śmierci. Ciekawostką jest fakt, że w 1969 roku pod numerem 23 przy tej samej ulicy zamieszkał słynny muzyk Jimi Hendrix, tworząc nieoczekiwane połączenie dwóch epok muzycznych w jednym miejscu.

Edukacja i początki kariery Jerzego Fryderyka Händla

Wczesna edukacja muzyczna

Pierwsze kroki w edukacji muzycznej młodego Händla były owiane tajemnicą i determinacją. Według pierwszej biografii autorstwa Johna Mainwaringa, młody kompozytor potajemnie ćwiczył grę na klawikordzie na strychu rodzinnego domu, co świadczy o jego wczesnej pasji i potrzebie rozwijania talentu, mimo sprzeciwu ojca. Edukacja muzyczna Händla nabrała tempa dzięki interwencji lokalnego władcy, który był pod ogromnym wrażeniem gry chłopca na organach. Ta życzliwość i dostrzeżenie talentu były kluczowe dla dalszego rozwoju artystycznego kompozytora.

Studia prawnicze i zmiana ścieżki kariery

Zgodnie z obietnicą daną ojcu, Jerzy Fryderyk Händel rozpoczął w 1702 roku studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle. Jednak jego prawdziwe powołanie tkwiło w muzyce, co skłoniło go do rezygnacji z kariery prawniczej i całkowitego poświęcenia się sztuce. Ta decyzja była przełomowa i pozwoliła mu na rozwinięcie jego niezwykłego talentu kompozytorskiego, kształtując go na jednego z największych muzyków w historii.

Pierwsze doświadczenia zawodowe i mentorzy

Od 1696 roku Händel uczył się gry na organach pod okiem Friedricha Wilhelma Zachau, doświadczonego nauczyciela i mentora, który odegrał kluczową rolę w kształtowaniu jego muzycznych umiejętności. Pod jego kierownictwem młody kompozytor zdobywał szlify, co wkrótce zaowocowało prestiżowym mianowaniem go organistą w katedrze w Halle. Był to pierwszy oficjalny krok w jego profesjonalnej karierze muzycznej, otwierający drzwi do dalszych możliwości rozwoju.

Znajomość z Telemannem i zainteresowanie operą

W 1701 roku Jerzy Fryderyk Händel poznał Georga Philippa Telemanna, jednego z najbardziej płodnych kompozytorów epoki baroku. Ta wieloletnia przyjaźń okazała się mieć kluczowe znaczenie dla rozwoju artystycznego Händla, a właśnie dzięki Telemannowi Händel zainteresował się gatunkiem opery, co miało ogromny wpływ na kształtowanie jego przyszłej kariery i repertuaru.

Kariera zawodowa i muzyczne osiągnięcia Jerzego Fryderyka Händla

Okres hamburski i debiut operowy

W latach 1704–1706 Händel przebywał w Hamburgu, pracując jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt. Okres ten był przełomowy, gdyż w 1705 roku miała tam miejsce premiera jego pierwszej opery, „Almira”, która odniosła wielki sukces, doczekała się 20 powtórzeń i zapoczątkowała jego karierę jako cenionego twórcy operowego. Sukces ten otworzył mu drogę do dalszych projektów i zdobycia uznania.

Podróż do Włoch i sukcesy operowe

W latach 1706–1710 Händel odbył czteroletnią podróż po Włoszech, która okazała się niezwykle owocna artystycznie. Tam miał okazję poznać i współpracować z takimi mistrzami jak Arcangelo Corelli czy Domenico Scarlatti, co niewątpliwie wzbogaciło jego warsztat kompozytorski. Podczas pobytu we Włoszech odniósł znaczące sukcesy operami „Rodrigo” oraz „Agrippina”. Szczególnie opera „Agrippina” cieszyła się ogromnym powodzeniem, będąc wystawioną w Wenecji aż 27 razy z rzędu, co świadczy o jej wielkiej popularności.

Służba u elektora Hanoweru i osiedlenie się w Anglii

W 1710 roku Händel przyjął propozycję służby na dworze Jerzego Ludwika, elektora Hanoweru. Było to kolejne istotne wydarzenie w jego karierze, które ostatecznie doprowadziło do jego osiedlenia się w Anglii w 1712 roku. Jako muzyk elektora Hanoweru, Händel otrzymywał warunki pozwalające mu na długie wyjazdy zagraniczne, co sprzyjało jego dalszemu rozwojowi i zdobywaniu międzynarodowych doświadczeń.

Działalność w Royal Academy of Music i triumfy operowe

W 1719 roku Jerzy Fryderyk Händel został „mistrzem orkiestry” w nowo założonej Royal Academy of Music. Lata 20. XVIII wieku były okresem jego największych triumfów operowych. W tym czasie skomponował wiele arcydzieł, które przyniosły mu sławę i uznanie. Do jego najwybitniejszych dzieł z tego okresu należy opera „Juliusz Cezar w Egipcie” (Giulio Cesare in Egitto), która do dziś pozostaje jednym z najczęściej wystawianych dzieł operowych Händla. Warto również wspomnieć o operze „Tamerlano”, która była jednym z kluczowych dzieł Händla z okresu jego największych triumfów w latach 20. XVIII wieku.

Przejście od opery do oratorium

W latach 40. XVIII wieku nastąpiło znaczące przesunięcie w twórczości Händla. Kompozytor całkowicie zrezygnował z komponowania oper na rzecz oratoriów w języku angielskim. Decyzja ta była podyktowana zmieniającymi się gustami londyńskiej publiczności, która zaczęła cenić oratoria wyżej niż dotychczas popularne opery. Przejście to okazało się strzałem w dziesiątkę, pozwalając Händlowi na dalsze rozwijanie swojego talentu i zdobywanie nowych rzeszy fanów.

Najsłynniejsze dzieła: „Mesjasz” i chór „Hallelujah”

Najsłynniejszym oratorium Jerzego Fryderyka Händla jest bez wątpienia „Mesjasz” (Messiah), którego premiera odbyła się w Dublinie w 1742 roku. Rok później, w 1743 roku, miało miejsce wystawienie tego dzieła w Londynie, co dodatkowo umocniło jego pozycję w historii muzyki. Z utworem tym wiąże się tradycja wstawania podczas wykonywania słynnego chóru „Hallelujah”. Legenda głosi, że tradycję tę zapoczątkował król Jerzy II, który wstał podczas chóru, a za nim cała publiczność.

Muzyka okolicznościowa na zamówienie dworu

Händel tworzył również wielkie dzieła na specjalne zamówienia dworu królewskiego, które miały uświetniać ważne wydarzenia. Do najbardziej znanych przykładów należą „Water Music” (Muzyka na wodzie) z 1717 roku, wykonywana na barce na Tamizie podczas królewskiego rejsu, oraz „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (Music for the Royal Fireworks) z 1749 roku, skomponowana na cześć zakończenia wojny o sukcesję austriacką. W dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych, podkreślając uroczysty charakter kompozycji.

Innowacje w instrumentacji

Jerzy Fryderyk Händel nie bał się eksperymentować z instrumentacją, wzbogacając swoje dzieła o nowe, często rzadko używane instrumenty. W oratorium „Saul” wykorzystał carillon, instrument dzwonkowy, a w operze „Juliusz Cezar w Egipcie” wprowadził harfy i mandoliny, co nadało muzyce unikalne brzmienie. Jego innowacyjne podejście do instrumentacji przyczyniło się do rozwoju muzyki barokowej i poszerzenia jej możliwości wyrazowych, otwierając nowe ścieżki dla przyszłych kompozytorów muzyki instrumentalnej.

Filantropia i osobowość Jerzego Fryderyka Händla

Działalność charytatywna

Händel był znany nie tylko ze swojego genialnego talentu muzycznego, ale również z wielkiej hojności i aktywnej działalności dobroczynnej. Często wykorzystywał swoje koncerty i dzieła do wspierania potrzebujących, co świadczy o jego szlachetności i wrażliwości na los innych. Jego zaangażowanie w działalność charytatywną podkreśla jego pozytywny wpływ na społeczeństwo, wykraczający poza samą sferę sztuki.

Poczucie humoru i charakter

Współcześni zapamiętali Jerzego Fryderyka Händla jako człowieka obdarzonego dużym poczuciem humoru. Ta cecha charakteru stanowiła interesujący kontrast z powagą i monumentalnością niektórych jego dzieł sakralnych. Jego życzliwa natura i dowcip sprawiały, że był lubiany i ceniony nie tylko jako artysta, ale także jako człowiek. Händel prywatnie kpił z braku umiejętności technicznych Glucka, twierdząc, że ten zna się na kontrapunkcie nie lepiej niż jego kucharz, Gustavus Waltz. Dowcip ten pokazuje jego pewność siebie i poczucie humoru.

Zdrowie Jerzego Fryderyka Händla

Problemy zdrowotne i kuracje

Pod koniec życia Händel zmagał się z poważnymi problemami zdrowotnymi, które znacząco wpłynęły na jego zdolność do pracy. W kwietniu 1737 roku doznał paraliżu prawej ręki, co uniemożliwiło mu grę na instrumentach. Skuteczną pomoc przyniosła mu dopiero kuracja w wodach termalnych w Akwizgranie, która pozwoliła mu na powrót do tworzenia, mimo że jego zdrowie było już osłabione. Leczenie w Akwizgranie przyniosło mu ulgę i pozwoliło na dalszą pracę twórczą.

Postępująca ślepota i nieudane operacje

Pod koniec życia kompozytor zmagał się z postępującą ślepotą. W 1751 roku, podczas pisania oratorium „Jefte”, stracił wzrok w lewym oku. Mimo operacji przeprowadzonych przez słynnego okulistę Johna Taylora, który wcześniej operował również Johanna Sebastiana Bacha, w 1752 roku Händel całkowicie oślepł. William Bromfield był jednym z lekarzy, którzy bezskutecznie próbowali ratować wzrok kompozytora. Utrata wzroku była dla niego ogromnym ciosem, ale mimo to nadal próbował tworzyć muzykę, choć wymagało to od niego niezwykłego wysiłku.

Kontrowersje i skandale w życiu Jerzego Fryderyka Händla

Spory i pojedynki

W 1704 roku doszło do głośnego i krwawego sporu między Händlem a Johannem Matthesonem, innym muzykiem. Konflikt ten omal nie zakończył się tragicznie dla młodego kompozytora. Händel ocalał tylko dlatego, że szpada Matthesona zatrzymała się na mosiężnym guziku jego surduta, co zapobiegło śmiertelnemu ciosowi. Ten incydent pokazuje, jak burzliwe potrafiły być relacje w świecie muzyki tamtych czasów.

Rywalizacja na scenie muzycznej

Kariera Händla w Londynie była naznaczona silną konkurencją, szczególnie ze strony „Opery of the Nobility” (Opera Szlachty), która była wspierana przez księcia Walii, Fryderyka Ludwika. Rywalizacja ta często przybierała ostre formy, a obie strony starały się przyciągnąć najlepszych artystów i publiczność. Ta konkurencja motywowała Händla do tworzenia jeszcze lepszych dzieł, podnosząc jakość brytyjskiej sceny operowej. Rywalizacja z Bononcinim i Porporą była jednym z najjaśniejszych punktów jego kariery.

Zarzuty o plagiaty i zapożyczenia

Händel często wykorzystywał w swoich dziełach fragmenty utworów innych kompozytorów, co budziło kontrowersje ze względu na dosłowność niektórych cytatów. Choć zapożyczanie motywów było powszechne w epoce baroku, Händel bywał krytykowany za nadmierne poleganie na twórczości innych. Pomimo tych zarzutów, jego umiejętność przetwarzania i integrowania tych elementów w nowe, oryginalne formy była niezaprzeczalna. Jego muzyka instrumentalna często czerpała z bogactwa tradycji muzycznej.

Konflikt z Kościołem i krytyka oratoriów

Oratoria „Mesjasz” i „Izrael w Egipcie” spotkały się z krytyką środowisk protestanckich. Uważano, że wystawianie tekstów biblijnych w teatrach było niestosowne i stanowiło naruszenie świętości. Händel musiał stawić czoła tym zarzutom, broniąc artystycznej wolności i swojego prawa do interpretacji dzieł o tematyce religijnej. Choć wystawienie „Mesjasza” w Londynie odbyło się w 1743 roku, rok po sukcesie w Dublinie, odbiór był mieszany ze względu na religijny kontekst dzieła.

Ciekawostki i inspiracje związane z Jerzym Fryderykiem Händla

Dziedzictwo muzyczne Jerzego Fryderyka Händla

Dziedzictwo Jerzego Fryderyka Händla jest niezwykle bogate i trwałe. Oficjalny hymn Ligi Mistrzów UEFA to adaptacja jego kantaty koronacyjnej „Zadok the Priest”, wykonana w 1992 roku przez Tony’ego Brittena. Wolfgango Amadeusza Mozarta opisywał go jako kompozytora, który „Kiedy chce, uderza niczym grom”, doceniając jego umiejętność wywoływania silnych efektów emocjonalnych. Ludwig van Beethoven uważał Händla za największego kompozytora w historii i deklarował, że chętnie uklęknąłby przy jego grobie.

Ostatnim dziełem operowym w karierze Händla była „Deidamia” z 1741 roku. Podczas pobytu w Hamburgu Händel inspirował się twórczością Reinharda Keisera, pracując w Oper am Gänsemarkt. Jego opera „Agrippina” podczas pobytu we Włoszech została wystawiona w Wenecji aż 27 razy z rzędu. Händel otrzymał od króla Jerzego I w 1727 roku akt naturalizacji, co umożliwiło mu pełną integrację z brytyjskim społeczeństwem. Od narodzin kompozytora mija w 2026 roku dokładnie 341 lat. Händel objął prestiżowe stanowisko organisty w Katedrze w Halle w 1702 roku.

W dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych. Został pochowany 20 kwietnia 1759 roku, sześć dni po śmierci. Halle leżało wówczas w granicach Brandenburgii-Prus. To właśnie z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie powstała słynna „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”.

Kluczowe dzieła i etapy kariery Jerzego Fryderyka Händla

Chronologia kariery

• 1705 – Debiut operowy z operą „Almira” w Hamburgu.
• 1706–1710 – Pobyt we Włoszech, sukcesy operami „Rodrigo” i „Agrippina”.
• 1710 – Służba na dworze elektora Hanoweru.
• 1712 – Osiedlenie się w Anglii.
• 1719 – Mianowanie „mistrzem orkiestry” w Royal Academy of Music.
• Lata 20. XVIII wieku – Okres największych triumfów operowych, w tym „Juliusz Cezar w Egipcie” i „Tamerlano”.
• Lata 40. XVIII wieku – Przejście od opery do oratoriów w języku angielskim.
• 1742 – Premiera oratorium „Mesjasz” w Dublinie.
• 1749 – Kompozycja „Muzyki dla Królewskich Ogni Sztucznych”.
• 1741 – Ostatnia opera: „Deidamia”.

Wybrane arcydzieła

• Opery: „Almira”, „Rodrigo”, „Agrippina”, „Juliusz Cezar w Egipcie”, „Tamerlano”, „Deidamia”.
• Oratoria: „Mesjasz”, „Izrael w Egipcie”, „Jefte”.
• Muzyka okolicznościowa: „Water Music”, „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”.

Ważne wydarzenia i kontekst historyczny

Warto wiedzieć: Jerzy Fryderyk Händel urodził się w tym samym roku co Johann Sebastian Bach, choć ich drogi artystyczne i style znacząco się różniły. Händel uzyskał brytyjskie obywatelstwo w 1727 roku, co było znaczącym krokiem w jego integracji z brytyjskim społeczeństwem.

W 1704 roku Händel przeżył pojedynek na szpady z Johannem Matthesonem, który zakończył się bez ofiar dzięki mosiężnemu guziczkowi w jego surducie. Rywalizacja z „Operą of the Nobility”, wspieraną przez księcia Walii, była jednym z najbardziej burzliwych okresów w jego londyńskiej karierze. Krytyka środowisk protestanckich wobec wystawiania tekstów biblijnych w teatrach, dotycząca oratoriów takich jak „Mesjasz” i „Izrael w Egipcie”, ukazuje napięcia między sferą sztuki a religii w tamtych czasach.

Händel był znany z zamiłowania do dobrego jedzenia i wina, co stanowiło część jego barokowej osobowości. Choć nigdy się nie ożenił, jego życie towarzyskie było bogate, a jego reputacja jako kompozytora rosła z każdym rokiem. Jego dom przy Brook Street 25 w Londynie stał się ważnym punktem na mapie miasta, a w późniejszych latach mieszkał tam również Jimi Hendrix, co stanowi fascynujące połączenie historii.

Podsumowanie

Jerzy Fryderyk Händel, wielki kompozytor baroku, którego twórczość od wieków inspiruje i wzrusza, pozostawił po sobie dziedzictwo muzyczne, które nadal żyje w sercach słuchaczy na całym świecie, będąc świadectwem jego niezrównanego geniuszu i wpływu na kształtowanie muzyki klasycznej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg_Friedrich_H%C3%A4ndel