**Ryszard Strauss: Richard Strauss, kompozytor oper i poematów symfonicznych**

0

Richard Georg Strauss, urodzony 11 czerwca 1864 roku w Monachium, był jednym z najwybitniejszych niemieckich kompozytorów okresu późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu. Uznawany za następcę takich gigantów jak Richard Wagner i Franz Liszt, jego kariera kompozytorska rozciągnęła się na niemal osiem dekad, począwszy od wczesnych dziecięcych prób w 1870 roku, aż po ostatnie dzieła tworzone tuż przed śmiercią. Strauss cieszył się międzynarodowym statusem niemal-celebryty, będąc jednocześnie jednym z najbardziej rozchwytywanych dyrygentów swoich czasów. Jego życie prywatne, naznaczone inspirującym małżeństwem ze śpiewaczką Pauline de Ahna, która stała się jego muzą, oraz złożonymi losami rodziny w burzliwych czasach nazistowskich, stanowi fascynujący kontekst dla jego twórczości.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1949 roku miał 85 lat.
• Żona/Mąż: Pauline de Ahna
• Dzieci: Franz Strauss
• Zawód: Kompozytor, dyrygent
• Główne osiągnięcie: Uznawany za jednego z najwybitniejszych niemieckich kompozytorów późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu, twórca innowacyjnych poematów symfonicznych i oper.

Podstawowe informacje o Richardzie Straussie

Richard Georg Strauss przyszedł na świat 11 czerwca 1864 roku w Monachium, stolicy Bawarii. Zmarł 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, dożywając sędziwego wieku 85 lat. Był czołowym przedstawicielem niemieckiej muzyki okresu późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu. Jego twórczość, charakteryzująca się innowacyjnością i bogactwem formy, często stawiana była w jednym szeregu z dziełami Richarda Wagnera i Franza Liszta, co podkreśla jego znaczenie w historii muzyki zachodniej. Kariera kompozytorska Richarda Straussa była wyjątkowo długa i płodna. Swoje pierwsze utwory zaczął komponować w wieku zaledwie sześciu lat, w 1870 roku, a ostatnie dzieła tworzył niemal osiemdziesiąt lat później, tuż przed śmiercią w 1949 roku. Ten niezwykły rozmach twórczy świadczy o jego nieustannej pasji i zaangażowaniu w sztukę. Strauss cieszył się również statusem międzynarodowej niemal-celebryty. Jako dyrygent był jednym z najbardziej rozchwytywanych artystów w Europie Zachodniej i obu Amerykach, co pozwoliło mu zdobyć szerokie uznanie nie tylko jako kompozytor, ale również jako interpretator muzyki.

Rodzina i życie prywatne Richarda Straussa

Richard Strauss pochodził z zamożnej rodziny, co miało wpływ na jego edukację i późniejszą karierę. Jego ojciec, Franz Strauss, był głównym waltornistą w Operze Dworskiej w Monachium. To właśnie ojciec odegrał kluczową rolę w muzycznym wychowaniu młodego Richarda, wpajając mu miłość do instrumentów dętych, a w szczególności do waltorni, co zaowocowało później dwoma słynnymi koncertami na ten instrument. Od strony matki, Josephine (z domu Pschorr), Strauss również czerpał z bogactwa. Josephine była córką Georga Pschorra, znanego i zamożnego monachijskiego piwowara, właściciela browaru Hacker-Pschorr. To ekonomiczne zaplecze rodziny z pewnością ułatwiło młodemu artyście skupienie się na rozwoju swoich talentów.

10 września 1894 roku Richard Strauss poślubił sopranistkę Pauline de Ahna. Pauline, która była jego uczennicą, słynęła z porywczego charakteru i pewnej ekscentryczności, jednak mimo to ich małżeństwo było niezwykle szczęśliwe. Pauline de Ahna stała się nie tylko żoną, ale przede wszystkim największą muzą kompozytora, inspirując go do tworzenia wielu wybitnych dzieł. Owocem tego związku był jeden syn, Franz Strauss. Franz ożenił się z Alice Grab, która pochodziła z rodziny żydowskiej. Ten fakt miał kluczowe znaczenie w późniejszych latach życia kompozytora, zwłaszcza w czasach rządów nazistowskich w Niemczech, kiedy to Strauss podejmował liczne działania mające na celu ochronę swojej synowej i wnuków.

W 1906 roku, dzięki znacznym zaliczkom otrzymanym za sukces opery „Salome”, Richard Strauss mógł pozwolić sobie na zakup ziemi w malowniczej miejscowości Garmisch-Partenkirchen, położonej w Bawarii. Na zakupionym terenie wybudował okazałą willę, która od tamtej pory nosi nazwę Strauss-Villa. To właśnie w tej rezydencji kompozytor spędził ostatnie lata swojego życia, aż do śmierci w 1949 roku.

Kariera dyrygencka Richarda Straussa

Kariera Richarda Straussa jako dyrygenta rozpoczęła się stosunkowo wcześnie. W 1883 roku, w wieku zaledwie dziewiętnastu lat, rozpoczął pracę jako asystent Hansa von Bülowa w Orkiestrze Dworskiej w Meiningen. Ta współpraca była niezwykle cennym doświadczeniem, które ukształtowało jego późniejsze podejście do dyrygentury. Następnie, jego talent i ambicje doprowadziły go do objęcia stanowisk głównych dyrygentów w najważniejszych instytucjach muzycznych swoich czasów. Pełnił tę zaszczytną funkcję w Weimarze, a następnie w Bawarskiej Operze Państwowej, Operze Państwowej w Berlinie oraz Operze Państwowej w Wiedniu. Te pozycje pozwoliły mu na szerokie zaprezentowanie swojego talentu dyrygenckiego i zdobycie międzynarodowego uznania.

Szczególnie ważnym momentem w jego karierze dyrygenckiej był debiut na Festiwalu w Bayreuth w 1894 roku. Strauss dyrygował wówczas „Tannhäuserem” Richarda Wagnera, a partię Elisabeth w tej produkcji wykonała jego przyszła żona, Pauline de Ahna. To wydarzenie nie tylko umocniło jego pozycję w świecie muzyki, ale także miało znaczenie symboliczne, łącząc jego życie zawodowe z osobistym. W 1920 roku Richard Strauss współzałożył prestiżowy Festiwal w Salzburgu. Jego zaangażowanie w tworzenie i rozwój tego festiwalu ugruntowało jego pozycję jako jednego z najważniejszych animatorów życia muzycznego w Europie, potwierdzając jego wizjonerskie podejście do promocji sztuki.

Muzyka i twórczość Richarda Straussa

Richard Strauss zasłynął przede wszystkim jako kompozytor muzyki programowej, w szczególności poematów symfonicznych. Pierwszym dziełem tego gatunku, które przyniosło mu międzynarodową sławę, był „Don Juan” skomponowany w 1889 roku. Ten dynamiczny i barwny utwór otworzył mu drzwi do światowej kariery. Następnie ugruntował swoją pozycję dzięki kolejnym monumentalnym dziełom, takim jak „Tyl Eulenspiegel” (Figle Dyla Sowizdrzała), „Tako rzecze Zaratustra” (stanowiące muzyczną interpretację filozofii Fryderyka Nietzschego) czy „Ein Heldenleben” (Życie bohatera). Te kompozycje, charakteryzujące się rozbudowaną orkiestracją, bogatą chromatyką i innowacyjnym wykorzystaniem instrumentów, stały się kamieniami milowymi w rozwoju muzyki symfonicznej. Strauss często wykorzystywał w nich motywy muzyczne do przedstawienia konkretnych postaci, idei czy wydarzeń, co jest charakterystyczne dla muzyki programowej.

Przełomem w jego karierze operowej okazała się opera „Salome”, oparta na sztuce Oscara Wilde’a. Premiera tego dzieła w 1905 roku wywołała ogromne poruszenie i zyskała światowy rozgłos, mimo że początkowo budziła kontrowersje obyczajowe ze względu na swoją śmiałą tematykę i dramatyzm. Sukces „Salome” otworzył Straussowi drogę do dalszych eksperymentów na scenie operowej. Szczególnie owocna okazała się jego współpraca z wybitnym librecistą Hugo von Hofmannsthalem. Ich legendarny duet artystyczny zaowocował stworzeniem szeregu wybitnych oper, które do dziś znajdują się w repertuarze światowych scen. Do najważniejszych dzieł powstałych w tej współpracy należą m.in. „Elektra”, „Kawaler srebrnej róży” (Der Rosenkavalier) oraz „Arabella”. Te opery łączą w sobie głębię psychologiczną postaci, bogactwo muzyczne i innowacyjne podejście do formy operowej.

W późnym okresie twórczości, często określanym mianem „Indian Summer”, Richard Strauss stworzył dzieła o niezwykłej dojrzałości i głębi emocjonalnej. Do tego etapu zalicza się monumentalne „Metamorphosen” na dwadzieścia sześć instrumentów smyczkowych, które powstało w 1945 roku jako refleksja nad zniszczeniami wojny. W 1948 roku, tuż przed śmiercią, skomponował również cykl pieśni „Cztery ostatnie pieśni” (Vier letzte Lieder), który stanowi przejmujące pożegnanie ze światem i muzyką. Strauss był również innowatorem w dziedzinie instrumentacji. Jego ojciec, Franz Strauss, wpajał mu od najmłodszych lat miłość do waltorni, co zaowocowało stworzeniem dwóch słynnych koncertów na ten instrument, które do dziś stanowią ważny element repertuaru waltornistów. Jego umiejętność wykorzystania pełnego potencjału orkiestry, w tym instrumentów dętych, była pionierska.

Wybrane dzieła Richarda Straussa

• Poematy symfoniczne: „Don Juan” (1889), „Tyl Eulenspiegel” (1895), „Tako rzecze Zaratustra” (1896), „Ein Heldenleben” (1898)
• Opery: „Salome” (1905), „Elektra” (1909), „Kawaler srebrnej róży” (1911), „Arabella” (1933)
• Późna twórczość: „Metamorphosen” (1945), „Cztery ostatnie pieśni” (1948)

Richard Strauss w okresie nazistowskim i kontrowersje

Okres nazistowski w Niemczech (1933–1945) stanowił dla Richarda Straussa czas niezwykle złożony i pełen moralnych dylematów. W 1933 roku, krótko po dojściu Adolfa Hitlera do władzy, Strauss został mianowany przewodniczącym Reichsmusikkammer (Izby Muzyki Rzeszy). Jednocześnie objął funkcję głównego dyrygenta w Bayreuth, zastępując na tym stanowisku Arturo Toscaniniego, który odmówił współpracy z nowym reżimem. Jego oficjalna współpraca z reżimem nazistowskim była jednak motywowana przede wszystkim apolitycznością oraz gorącą chęcią ochrony swojej żydowskiej synowej, Alice, i jej dzieci. Strauss wykorzystywał swoje wpływy i pozycję, aby zapewnić im bezpieczeństwo w coraz bardziej represyjnym otoczeniu.

Napięcia między kompozytorem a nazistowskim reżimem narastały. Został zwolniony z funkcji w Reichsmusikkammer po tym, jak gestapo przechwyciło jego prywatny list do żydowskiego librecisty Stefana Zweiga. W liście tym Strauss wyraził swoje przekonanie, że dla niego istnieją jedynie ludzie posiadający talent lub go pozbawieni, co było postrzegane przez władze jako wyraz braku lojalności wobec ideologii nazistowskiej. Mimo swoich starań i osobistych wizyt w obozie koncentracyjnym Theresienstadt, gdzie jednak nie został wpuszczony, Strauss nie zdołał uratować kilkudziesięciu członków rodziny swojej synowej, którzy padli ofiarą Holokaustu. Te wydarzenia stanowią tragiczny rozdział w jego biografii i budzą pytania o granice kompromisu artysty z opresyjnym systemem.

Po zakończeniu II wojny światowej, w 1948 roku, Richard Strauss został oficjalnie oczyszczony z zarzutów o kolaborację przez trybunał denazyfikacyjny. Uznano wówczas, że jego działania w okresie nazistowskim były podyktowane koniecznością ochrony rodziny, a nie ideologicznym poparciem dla reżimu. Ta decyzja pozwoliła na rehabilitację jego reputacji, choć złożoność jego postawy w tamtych latach nadal stanowi przedmiot dyskusji historyków i muzykologów.

Kluczowe informacje z okresu nazistowskiego

• 1933: Mianowanie przewodniczącym Reichsmusikkammer i objęcie funkcji dyrygenta w Bayreuth.
• Konflikt z reżimem: Zwolnienie z funkcji po przechwyceniu listu do Stefana Zweiga.
• Próby ochrony rodziny: Działania na rzecz synowej i jej bliskich pochodzenia żydowskiego.
• 1948: Oczyszczenie z zarzutów o kolaborację.

Warto wiedzieć: Opera „Friedenstag” (Dzień Pokoju), wystawiona tuż przed wybuchem II wojny światowej, była ukrytą krytyką partii nazistowskiej, nawołującą do porzucenia przemocy.

Ciekawostki z życia Richarda Straussa

Richard Strauss od najmłodszych lat wykazywał niezwykłe talenty muzyczne, będąc uznawanym za cudowne dziecko. Naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku zaledwie czterech lat, już wtedy demonstrując wyjątkowe zdolności pianistyczne. Choć jego ojciec, Franz Strauss, stanowczo zabraniał mu studiowania partytur Richarda Wagnera, młody Richardowi udało się potajemnie zdobyć partyturę „Tristana i Izoldy” w wieku 16 lat. Zainteresowanie tym monumentalnym dziełem radykalnie wpłynęło na jego styl muzyczny, otwierając go na nowe harmonię i formy, co było znaczącym krokiem w jego rozwoju artystycznym. Wpływ Wagnera, mimo początkowych zakazów, był nie do przecenienia.

Podczas podróży po Włoszech w 1886 roku, Richard Strauss miał zwyczaj spisywać szczegółowe opisy odwiedzanych miejsc, które uzupełniał swoimi „wrażeniami dźwiękowymi”. Te zapiski stały się inspiracją i podstawą do skomponowania jednego z jego wczesnych, ważnych poematów symfonicznych – „Aus Italien” (Z Włoch). Opera „Friedenstag” (Dzień Pokoju), której premiera odbyła się tuż przed wybuchem II wojny światowej, była dziełem o ukrytym przesłaniu. Wystawiona w trudnym okresie, stanowiła ona subtelną krytykę partii nazistowskiej, nawołując do porzucenia przemocy i opowiedzenia się za pokojem. Strauss potrafił wplatać głębokie przesłania w swoje dzieła, nawet w czasach, gdy otwarta krytyka była niemożliwa.

Kluczowe momenty w karierze

Richard Strauss pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii muzyki, którego bogata twórczość i wszechstronna kariera dyrygencka naznaczyły epokę. Jego zdolność do innowacji, głębi emocjonalnej i mistrzowskiego wykorzystania instrumentacji sprawiła, że jego dzieła nadal poruszają i inspirują kolejne pokolenia słuchaczy na całym świecie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Strauss