Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce. Przeżył blisko 90 lat, zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Pochodzący z zamożnej rodziny, zdobył staranne wykształcenie i szybko piął się po szczeblach kariery artystycznej i publicznej. Jako jeden z trzech wielkich tragików obok Eschylosa i Eurypidesa, specjalizował się w gatunku tragedii, z którego do dziś w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Jego życie obejmowało kluczowe momenty historii Grecji, a jego dorobek literacki i wpływ na rozwój teatru są nieocenione.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Około 90-92 lata
- Żona/Mąż: Brak informacji w tekście
- Dzieci: Syn Jofon, wnuk Sofokles
- Zawód: Tragik, dramaturg
- Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, wprowadzenie malowanych dekoracji, stworzenie arcydzieł tragedii greckiej, takich jak „Król Edyp” i „Antygona”.
Podstawowe informacje o Sofoklesie
Dane biograficzne: wiek, daty życia i miejsce pochodzenia
Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, malowniczej gminie (deme) w Attyce. To właśnie to miejsce, wiejska okolica, stało się później tłem dla akcji jednej z jego najsłynniejszych tragedii. Jego życie było niezwykle długie jak na tamte czasy – przeżył około 90–92 lata, umierając zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Długość jego życia sprawiła, że był świadkiem i uczestnikiem kluczowych wydarzeń w historii Grecji, od triumfalnych zwycięstw w wojnach perskich po burzliwe zmagania wojny peloponeskiej. Okres jego życia to czas wielkich zmian i rozwoju cywilizacji greckiej.
Pochodzenie społeczne i wykształcenie
Wywodzący się z zamożnej rodziny, Sofokles był synem Sofillusa, przedsiębiorcy trudniącego się produkcją zbrojeń. Takie pochodzenie zapewniło mu nie tylko stabilność finansową, ale przede wszystkim dostęp do starannego wykształcenia, które było atrybutem greckiej elity. Dzięki temu Sofokles cieszył się wysoką pozycją społeczną w Atenach, co z pewnością ułatwiło mu rozwój kariery artystycznej i publicznej.
Życie prywatne Sofoklesa
Rodzina: synowie i potomstwo
Pod koniec życia Sofokles doświadczył pewnych trudności rodzinnych. Jego synowie mieli rzekomo podjąć próbę uznania go przed sądem za niezdolnego do zarządzania swoim majątkiem. Dramaturg zdołał jednak obronić się przed tymi zarzutami, recytując fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, czym dowiódł swojej pełnej poczytalności i jasności umysłu. Sofokles miał syna imieniem Jofon, a także wnuka, również nazwanego Sofoklesem (syna Aristona). Obaj podążyli śladami dziada i ojca, stając się dramaturgami i kontynuując rodzinny dorobek literacki.
Relacje intymne i anegdoty
Według przekazów historycznych, między innymi zawartych w dziele Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles miał być znany ze swoich skłonności do interesowania się chłopcami. Przytacza się anegdotę o jego flircie z usługującym chłopcem podczas sympozjum, a także historię o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca poza murami miasta, co sugeruje pewną swobodę w jego życiu osobistym.
Relacje z innymi twórcami (np. Eurypidesem)
Sofokles, podobnie jak inni wielcy twórcy, nie był wolny od rywalizacji i wzajemnych docinków z innymi współczesnymi mu dramaturgami. Szczególnie interesujące są jego relacje z Eurypidesem. Kiedy Eurypides drwił z Sofoklesa po wspomnianym incydencie z kradzieżą płaszcza przez młodzieńca, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, w której zarzucił mu brak sprytu. Świadczy to o dynamicznych relacjach panujących w ateńskim środowisku artystycznym.
Kariera dramatyczna i osiągnięcia
Spektakularny debiut i rywalizacja z mistrzami
Pierwszy wielki triumf artystyczny Sofoklesa miał miejsce w 468 roku p.n.e. podczas Wielkich Dionizji. Wówczas to, w nietypowych okolicznościach, gdyż sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi), pokonał panującego wówczas mistrza tragedii, Ajschylosa. To zwycięstwo otworzyło mu drogę do dalszej, niezwykle udanej kariery. Sofokles zerwał z dotychczasowymi konwencjami, wprowadzając nowe elementy do dramatu.
Niespotykana dominacja w konkursach
Przez blisko pół wieku Sofokles był niekwestionowanym liderem ateńskiego teatru. Brał udział w około 30 konkursach dramatycznych, organizowanych podczas Dionizji i Lenajów, z których wygrał aż 24 razy. Co więcej, nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie. Ta niespotykana dominacja świadczy o jego niezmiennie wysokiej jakości twórczości i ogromnym uznaniu, jakim cieszył się wśród publiczności i krytyków.
Imponująca płodność literacka i zachowane dzieła
W ciągu swojego długiego życia Sofokles napisał ponad 120 sztuk, obejmujących tragedie i dramaty satyrowe. Niestety, do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Są to: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”. Te zachowane tragedie sofoklesa stanowią kamień węgielny dla całej późniejszej literatury europejskiej.
Innowacje w strukturze dramatu i scenografii
Sofokles wprowadził do teatru szereg innowacji, które znacząco wpłynęły na rozwój gatunku. Przypisuje mu się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę. Zmiana ta zrewolucjonizowała teatr poprzez ograniczenie roli chóru i stworzenie większych możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami. Zwiększenie liczebności chóru z 12 do 15 osób również przypisywane jest Sofoklesowi. Według Arystotelesa, to właśnie Sofokles wprowadził do teatru „skenographię”, czyli malowanie dekoracji i scenografii, choć inne źródła przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos. Wprowadzenie monologu jest kolejnym z jego osiągnięć.
Działalność publiczna i polityczna
Rola w życiu Aten po bitwie pod Salaminą
Już jako młody człowiek, w 480 roku p.n.e., Sofokles odegrał znaczącą rolę w upamiętnieniu greckiego zwycięstwa nad Persami w bitwie pod Salaminą. Został wybrany do poprowadzenia peanu – chóralnej pieśni do bogów – celebrującej to ważne wydarzenie. Jego talent artystyczny został dostrzeżony i wykorzystany do celów patriotycznych.
Zarządzanie finansami i kariera wojskowa
Sofokles pełnił liczne stanowiska w służbie publicznej w administracji ateńskiej. W latach 443/442 p.n.e. był jednym z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny, pomagając zarządzać finansami miasta w okresie politycznej dominacji Peryklesa. W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał między innymi dzięki sukcesowi swojej sztuki „Antygona”.
Służba w czasach kryzysu wojny peloponeskiej
W obliczu trudności, z jakimi mierzyły się Ateny, Sofokles nadal służył swojemu miastu. W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, został wybrany do rady komisarzy (probouloi). Do zadań tej rady należało opanowanie kryzysu i przywrócenie stabilności w Atenach podczas trwającej wojny peloponeskiej.
Religia i działalność społeczna
Przyjęcie kultu Asklepiosa i pośmiertne wyróżnienia
W 420 roku p.n.e. Sofokles odegrał ważną rolę w wprowadzeniu kultu boga Asklepiosa do Aten. Gościł w swoim własnym domu wizerunek boga, gdy ten nie posiadał jeszcze własnej świątyni. Świadczy to o jego wysokim statusie religijnym i zaufaniu, jakim darzyli go Ateńczycy. Za swoje zasługi religijne i gościnność, po śmierci Ateńczycy nadali mu przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący) i czcili go jako herosa. Jego kult jako herosa był ważnym elementem ateńskiego życia religijnego.
Najważniejsze dzieła Sofoklesa
Cykl Tebiański: „Król Edyp”, „Antygona”, „Edyp w Kolonos”
„Król Edyp” jest powszechnie uznawany za jedno z największych arcydzieł tragedii greckiej. Arystoteles w swojej „Poetyce” wskazał je jako wzorzec doskonałej konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta, wraz z „Antygoną” i „Edypem w Kolonos”, tworzy tak zwany cykl tebański, który stanowi szczytowe osiągnięcie twórczości Sofoklesa. „Antygona” porusza fundamentalny konflikt między prawem państwowym a prawem boskim, a jej bohaterka staje przed tragicznym wyborem między posłuszeństwem Kreona a obowiązkiem wobec rodziny. „Edyp w Kolonos”, ostatnia sztuka Sofoklesa, wystawiona po jego śmierci, opisuje dalsze losy wygnanego i oślepionego Edypa, którego przybycie do Kolonos kończy się jego śmiercią i przemianą w mitycznego herosa. Te tragedie sofoklesa do dziś fascynują swoją głębią psychologiczną i uniwersalnymi tematami.
Zachowane dzieła Sofoklesa
| Tytuł tragedii | Opis |
|---|---|
| Ajas | |
| Antygona | Sztuka skupia się na losach córki Edypa, która musi wybierać między prawem państwowym a prawem boskim. |
| Trachinki | |
| Król Edyp | Uznawana przez Arystotelesa za najwyższe osiągnięcie gatunku tragedii. |
| Elektra | |
| Filoktet | |
| Edyp w Kolonos | Ostatnia sztuka Sofoklesa, opisująca przybycie wygnanego Edypa do Kolonos. |
Ciekawostki i legendy o śmierci Sofoklesa
Różne wersje okoliczności śmierci
Okoliczności śmierci Sofoklesa owiane są legendą i istnieją na ten temat różne, apokryficzne opowieści. Jedna z nich głosi, że dramaturg zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować niezwykle długie zdanie z tragedii „Antygona” bez przerwy na oddech. Inna wersja sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia popularna anegdota twierdzi, że Sofokles zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. Te historie podkreślają, jak wielką postacią był dla swoich współczesnych.
Eulogie pośmiertne
Kilka miesięcy po śmierci Sofoklesa, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim pochlebną laudację. Stwierdził, że był on człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Eulogia ta oddaje hołd jego długiemu i owocnemu życiu, pełnemu sukcesów artystycznych i publicznych.
Kariera Sofoklesa w liczbach
| Aspekt kariery | Dane |
|---|---|
| Liczba napisanych sztuk | Ponad 120 |
| Liczba zachowanych sztuk w całości | 7 |
| Liczba udziałów w konkursach dramatycznych | Około 30 |
| Liczba zwycięstw w konkursach | 24 |
| Najniższe zajęte miejsce | Drugie |
| Okres dominacji w teatrze | Blisko 50 lat |
Sofokles, jeden z filarów greckiej tragedii, pozostawił po sobie dziedzictwo, które kształtuje teatr i literaturę od wieków. Jego innowacje w strukturze dramatu, głębokie portrety psychologiczne postaci oraz uniwersalne przesłanie jego dzieł sprawiają, że jego twórczość jest wciąż żywa i inspirująca.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Z czego zasłynął Sofokles?
Sofokles zasłynął przede wszystkim jako trójca wielkich tragików greckich obok Ajschylosa i Eurypidesa. Pozostawił po sobie blisko 120 sztuk, z których do dziś zachowało się jedynie siedem, w tym „Król Edyp” i „Antygona”, uważane za arcydzieła dramatu.
Kim byli Sofokles?
Sofokles był wybitnym greckim dramaturgiem, który tworzył w okresie klasycznym V wieku p.n.e. Urodził się w Kolonos pod Atenami i oprócz twórczości literackiej angażował się również w życie publiczne swojej ojczyzny.
Co powiedział Sofokles?
Sofokles nie pozostawił po sobie bezpośrednich cytatów w formie sentencji, ale jego dzieła zawierają głębokie refleksje na temat ludzkiej kondycji, moralności, przeznaczenia i relacji z bogami. Poprzez swoje tragedie stawiał pytania o sprawiedliwość, wolną wolę i odpowiedzialność jednostki.
Co wprowadził Sofokles?
Sofokles wprowadził do teatru greckiego trzeciego aktora, co pozwoliło na bardziej złożone interakcje między postaciami i rozwinięcie akcji dramatycznej. Zwiększył również znaczenie chóru i wprowadził malowane dekoracje, podnosząc tym samym walory widowiskowe przedstawień.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles
